Kölelikten Felsefeye: Özgürlük Nerede Başlar?
Epiktetos, Stoacı felsefenin en yalın ama en sert seslerinden biridir. Hayatının büyük bir bölümünü köle olarak geçirmiş birinin “özgürlük” üzerine bu kadar güçlü düşünceler üretmesi tesadüf değildir. Onun felsefesi, dış koşullardan bağımsız bir içsel egemenlik anlayışına dayanır. Epiktetos için özgürlük, sahip olunan şeylerle değil; kontrol edebildiklerinle ilgilidir.
Epiktetos’un metinleri, soyut sistemler kurmaz. O, felsefeyi gündelik hayata indirir. Sorusu basittir ama sarsıcıdır: “Seni gerçekten tutsak eden şey nedir?” Cevabı da nettir: Kendi yargıların, beklentilerin ve arzuların.
Kontrol Ayrımı: Stoacı Felsefenin Kalbi
Epiktetos’un öğretisinin merkezinde meşhur ayrım yer alır:
Kontrolümüzde olanlar ve kontrolümüzde olmayanlar.
Kontrolümüzde olanlar:
- Yargılarımız
- Düşüncelerimiz
- Niyetlerimiz
- Tepkilerimiz
Kontrolümüzde olmayanlar:
- Başkalarının davranışları
- Ün, servet, sağlık
- Toplumsal statü
- Ölüm
Bu ayrım basit görünür; ancak insanın hayatını kökten değiştirir. Çünkü çoğu acı, kontrolümüzde olmayan şeyleri kontrol etmeye çalışmaktan doğar. Epiktetos’a göre bilgelik, bu sınırı kabul etmekle başlar.
Bu kabul, teslimiyet değildir. Aksine, enerjiyi doğru yere yönlendirme becerisidir.
İçsel Özgürlük ve Bağımsızlık
Epiktetos’un özgürlük anlayışı, modern bireyin alışık olduğu özgürlük fikrinden farklıdır. Ona göre özgürlük, “istediğini yapabilmek” değil; seni yöneten arzulara bağımlı olmamaktır. Arzular kontrolsüz kaldığında, insanı zincirler.
Bir insan zengin olabilir ama özgür değildir. Bir başkası yoksul olabilir ama zihnen özgürdür. Epiktetos’un kendi hayatı, bu düşüncenin canlı örneğidir. Fiziksel olarak köle olan biri, zihinsel olarak efendi olabilir.
Bu yaklaşım, özgürlüğü dış koşullara bağlayan tüm anlayışlara kökten bir eleştiridir.
Acı, Yorum ve Zihnin Rolü
Epiktetos’a göre olaylar tek başına iyi ya da kötü değildir. İyi ya da kötü olan, bizim onlara yüklediğimiz anlamdır. Aynı olay, farklı insanlar için farklı sonuçlar doğurur. Bu farkı yaratan şey, olay değil; yorumdur.
Bu düşünce, modern psikolojiyle de şaşırtıcı biçimde örtüşür. İnsanlar çoğu zaman yaşadıkları şeylerden değil; yaşadıkları şeyler hakkında düşündüklerinden acı çekerler. Epiktetos, bu acının kaynağını ifşa eder: yanlış yargılar.
Bu noktada Stoacılık, duygusuzluk öğretisi değildir. Duygular vardır; ama onların efendisi olmak gerekir.
Kayıp, Ölüm ve Geçicilik
Epiktetos, kayıp ve ölüm konularında serttir. Sevdiklerini, sahip olduklarını ve hatta bedenini emanet olarak görmeni ister. Çünkü sana ait sandığın şeyler, aslında geçicidir. Bu geçiciliği kabul etmeyen insan, sürekli korku içinde yaşar.
Bu düşünce ilk bakışta soğuk görünebilir. Ancak Epiktetos’a göre bu kabul, sevgiyi değersizleştirmez; aksine daha bilinçli hâle getirir. Sahiplenmeden sevmek, Stoacı bilgelikte önemli bir erdemdir.
Ölüm korkusu, insanı esir alır. Ölümü doğanın bir parçası olarak görmek ise özgürleştirir.
Onur, Karakter ve Tutarlılık
Epiktetos için insanın gerçek değeri, dışarıdan gelen övgülerle değil; karakteriyle ölçülür. Karakter, zor zamanlarda ortaya çıkar. Rahat koşullarda erdemli olmak kolaydır; mesele baskı altında kim olduğundur.
Bu nedenle Epiktetos, tutarlılığa büyük önem verir. Söylediklerinle yaptıkların arasındaki uyum, insanın içsel gücünü belirler. Kendine ihanet eden biri, başkalarının onayını kazansa bile içten içe zayıflar.
Stoacı bilgelik, insanı alkışa değil; kendine saygıya yönlendirir.
Başkalarıyla İlişkiler: Sabır ve Mesafe
Epiktetos, başkalarının davranışlarına karşı mesafeli bir bilgelik önerir. İnsanlar kaba, nankör ya da adaletsiz olabilir. Bu durum seni şaşırtmamalıdır. Çünkü onların davranışları, senin karakterini belirlemez.
Başkalarını değiştirmeye çalışmak çoğu zaman boşunadır. Asıl mesele, onların davranışlarına verdiğin tepkidir. Sabır, burada pasiflik değil; bilinçli bir seçimdir.
Bu yaklaşım, modern ilişkilerde yaşanan hayal kırıklıklarını anlamak için de güçlü bir araç sunar.
Günlük Pratik: Felsefeyi Hayata Taşımak
Epiktetos’un Stoacılığı, teorik bir öğreti değil; günlük bir disiplindir. Her gün kendine şu soruları sorman gerekir:
- Bugün neyi kontrol edebilirim?
- Neye gereksiz anlam yüklüyorum?
- Hangi yargım beni esir alıyor?
Bu sorular, insanı sürekli uyanık tutar. Epiktetos’a göre felsefe, konuşulacak bir süs değil; yaşanacak bir pratiktir.
Neden Hâlâ Okunmalı?
Epiktetos, modern insanın en büyük yanılgısını hedef alır: Her şeyi kontrol edebileceği inancı. Bu inanç çöktüğünde, kaygı başlar. Epiktetos’un felsefesi, bu kaygının kökenine iner ve sade bir çözüm sunar: Kontrol alanını doğru çiz.
Onu okumak, dünyayı düzeltmeyi değil; kendini sağlamlaştırmayı öğrenmektir. Bu yüzden Epiktetos, iki bin yıl sonra bile hâlâ sarsıcıdır.