Aynı Dönem, Aynı Sorular, Farklı Cevaplar
Albert Camus ile Jean-Paul Sartre, 20. yüzyıl düşüncesinin en çok yan yana anılan iki ismidir. İkisi de savaşların, ideolojik yıkımların ve Tanrı’sız bir dünyanın ortasında düşünmüş, insanın anlam sorununu merkeze almıştır. Bu yüzden sık sık “varoluşçuluk” başlığı altında birlikte anılırlar. Ancak bu birliktelik yanıltıcıdır.
Camus ile Sartre aynı soruları sormuştur:
- İnsan bu dünyada neden var?
- Anlam yoksa nasıl yaşamalıyız?
- Özgürlük bir kurtuluş mu, yoksa bir yük mü?
Ama verdikleri cevaplar kökten farklıdır.
Bu makale, Camus ve Sartre’ı egzistansiyalizm bağlamında karşılaştırarak şu soruya odaklanır:
Anlamsız bir dünyada insan ne yapmalı?
Varoluşçuluk Nedir, Ne Değildir?
Egzistansiyalizm (varoluşçuluk), basitçe “insanın önce var olduğu, sonra kendini tanımladığı” fikrine dayanır. İnsan, önceden belirlenmiş bir özü olmayan bir varlıktır. Ne yaparsa odur. Bu düşünce, Tanrı merkezli ahlâk anlayışının çözülmesiyle ortaya çıkar.
Ancak varoluşçuluk tek bir doktrin değildir. Sartre için varoluşçuluk radikal özgürlük demektir. Camus için ise mesele özgürlükten çok anlamsızlıkla yüzleşmedir.
Bu ayrım, iki düşünürün yollarını ayırır.
Sartre: Özgürlüğe Mahkûm İnsan
Sartre’ın ünlü ifadesiyle insan “özgürlüğe mahkûmdur”. Bu, özgürlüğün bir armağan değil, bir yük olduğu anlamına gelir. İnsan, yaptığı her şeyden tamamen sorumludur. Suçu kadere, Tanrı’ya ya da topluma atamaz.
Sartre’a göre:
- İnsan önce vardır
- Sonra kendini eylemleriyle tanımlar
- Seçmemek bile bir seçimdir
Bu yaklaşım, son derece serttir. Çünkü insanı hiçbir mazeretle rahatlatmaz. Sartre’ın dünyasında insan, kendi hayatının tek yazarıdır.
Bu nedenle Sartre’ın varoluşçuluğu ahlâkî ve politiktir. İnsan yalnızca kendisinden değil, insanlıktan da sorumludur. Kendi seçimiyle insanlığın nasıl olması gerektiğine dair bir örnek sunar.
Camus: Saçma ile Yaşamak
Camus ise işe başka bir yerden başlar. Ona göre temel felsefi soru şudur:
Hayat yaşamaya değer mi?
Camus, dünyanın akılla açıklanabilir bir anlamı olmadığını savunur. İnsan anlam ister, dünya ise sessizdir. İşte bu çatışmaya Camus “saçma” adını verir.
Saçma, bir kriz değil; bir durumdur. Ve bu durumdan kaçış yoktur. Camus için asıl mesele şudur:
Anlam yoksa, intihar mı etmeliyiz?
Camus’nun cevabı nettir: Hayır.
İntihar, Umut ve Başkaldırı
Camus, felsefi intiharı da fiziksel intiharla birlikte reddeder. Felsefi intihar, anlamsızlık karşısında Tanrı’ya, ideolojiye ya da mutlak bir değere sığınmaktır. Camus bunu bir kaçış olarak görür.
Onun önerdiği tutum başkaldırıdır. Başkaldırı, anlam yaratmak değildir; anlamsızlığı kabul edip ona rağmen yaşamaktır. Camus’nun ünlü Sisifos figürü burada devreye girer.
Sisifos kayayı her seferinde yukarı iter ve kaya her seferinde geri düşer. Bu döngü anlamsızdır. Ama Camus şöyle der:
“Sisifos’u mutlu hayal etmek gerekir.”
Mutluluk, sonuçta değil; tutumda yatar.
Özgürlük Anlayışı: Eylem mi, Sınır mı?
Sartre için özgürlük sınırsızdır. İnsan her durumda seçim yapabilir. Koşullar özgürlüğü ortadan kaldırmaz; yalnızca zorlaştırır.
Camus ise bu sınırsızlığa mesafelidir. Ona göre insan özgürdür ama sınırlı bir özgürlük içindedir. Ölüm, anlamsızlık ve rastlantı bu sınırları belirler.
Bu yüzden Sartre eyleme çağırır.
Camus ise ölçülü bir direnişi savunur.
Politika ve Ahlâk
Bu fark, politikada daha da belirginleşir. Sartre, politik angajmanı savunur. Düşünür, taraf olmalıdır. Sessizlik bile bir tutumdur. Sartre bu nedenle Marksizmle yakınlaşır ve devrimci şiddeti tarihsel bağlamda meşrulaştırır.
Camus ise bu noktada ayrılır. Ona göre idealler adına yapılan şiddet, insanı araç hâline getirir. Camus, adalet uğruna insan hayatının feda edilmesine karşı çıkar.
Bu ayrım, ikilinin dostluğunu da bitirmiştir.
Umut Meselesi
Sartre için umut, eylemin doğal sonucudur. İnsan dünyayı değiştirebilir. Tarih, insan iradesinin alanıdır.
Camus için umut daha tehlikelidir. Geleceğe dair büyük umutlar, bugünü feda etmeye yol açabilir. Camus, umutlu olmadan yaşamayı önerir.
Bu, karamsarlık değildir. Bu, yanılsamasız bir yaşamdır.
Tanrı ve Sessizlik
Her iki düşünür de Tanrı’sız bir dünyada düşünür. Ama Tanrı’nın yokluğu karşısında verdikleri tepkiler farklıdır.
Sartre, Tanrı’nın yokluğunu özgürlüğün koşulu olarak görür.
Camus ise Tanrı’nın sessizliğini bir trajedi olarak kabul eder.
Sartre boşluğu doldurur.
Camus boşlukla yaşar.
Egzistansiyalizm İçinde Camus’nun Yeri
Camus, kendisini hiçbir zaman varoluşçu olarak tanımlamaz. Çünkü Sartre’ın sistematik özgürlük ve sorumluluk anlayışını paylaşmaz. Camus, sistemlerden kaçar. Onun düşüncesi fragmanlıdır, edebîdir, ölçülüdür.
Bu yüzden Camus, varoluşçuluğun kenarında durur. Ama belki de onu en insani kılan şey budur.
Bugün Hangisi Daha Yakın?
Modern insan için bu soru hâlâ geçerlidir:
- Her şeyden sorumlu olmak mı?
- Yoksa anlamsızlığı kabul edip yaşamaya devam etmek mi?
Performans, başarı ve sürekli seçim baskısı çağında Sartre’ın özgürlük anlayışı yorucudur.
Anlam krizleri, tükenmişlik ve belirsizlik çağında Camus’nun ölçülü başkaldırısı daha yakın hissedilir.
Ama bu bir tercih değildir.
Bu bir gerilimdir.
Sonuç: Aynı Sorunun İki Onurlu Cevabı
Camus ve Sartre aynı çağın çocuklarıdır. Aynı karanlığa bakmışlardır. Ama biri ışık yakmaya çalışmış, diğeri karanlıkta yürümeyi öğrenmiştir.
Sartre der ki:
“İnsan ne yaparsa odur.”
Camus ise şunu fısıldar:
“İnsan, anlamsızlığa rağmen yaşamayı seçtiğinde insandır.”
Egzistansiyalizm, bu iki ses arasında gerilir.
Ve belki de hâlâ bu yüzden canlıdır.