Aynı Uçuruma Bakan İki Zihin
- yüzyıl Avrupa düşüncesini derinden sarsan kavramlardan biri nihilizmdir. Tanrı’nın otoritesinin sarsılması, geleneksel ahlâkın çözülmesi ve insanın evrendeki yerinin belirsizleşmesi, modern insanı anlam krizinin ortasına sürüklemiştir. Bu krizi en derin biçimde teşhis eden iki isim vardır: Friedrich Nietzsche ve Fyodor Dostoyevski.
İlginç olan şudur:
Nietzsche bir filozof, Dostoyevski bir romancıdır.
Biri aforizmalarla, diğeri karakterlerle konuşur.
Ama baktıkları uçurum aynıdır.
Bu makale, Nietzsche ile Dostoyevski’nin nihilizmi nasıl gördüklerini, nerede ayrıldıklarını ve neden hâlâ birlikte okunmaları gerektiğini ele alır.
Nihilizm Nedir: Bir Çöküş mü, Bir Teşhis mi?
Nihilizm, en yalın hâliyle “hiçbir şeyin anlamı yoktur” düşüncesi değildir. Asıl mesele, eskiden anlam veren şeylerin artık inandırıcı olmamasıdır. Tanrı, mutlak ahlâk, evrensel doğrular… Bunlar çöktüğünde, insan boşlukta kalır.
Nietzsche ve Dostoyevski bu boşluğu görür.
Ama ona verdikleri tepki kökten farklıdır.
- Nietzsche için nihilizm: kaçınılmaz bir tarihsel evre
- Dostoyevski için nihilizm: ruhsal bir felaket
Nietzsche: Nihilizmi Teşhis Eden Filozof
Nietzsche, nihilizmi icat etmez; onu isimlendirir. “Tanrı öldü” ifadesi bir zafer çığlığı değil, bir alarmdır. Tanrı’nın ölümü, değerlerin dayanağının yıkılması anlamına gelir. İnsan artık neye göre iyi, doğru ya da anlamlı yaşayacağını bilemez.
Nietzsche’ye göre sorun, Tanrı’nın ölmesi değil;
insanın bu ölümün sonuçlarıyla yüzleşememesidir.
Bu noktada Nietzsche, pasif ve aktif nihilizm ayrımı yapar:
- Pasif nihilizm:
Anlam kaybı karşısında çöken, hayattan vazgeçen, sürü ahlâkına sığınan insan - Aktif nihilizm:
Eski değerleri yıkarak yeni değerler yaratmaya cesaret eden insan
Nietzsche, ikinci yolu savunur. Ona göre nihilizm aşılmalıdır; ama bu, eski değerlere geri dönerek değil, yeni bir değer yaratımıyla mümkündür.
Dostoyevski: Nihilizmi Yaşatan Romancı
Dostoyevski nihilizmi kavramsal olarak açıklamaz; yaşatır. Onun karakterleri nihilizmi teorik bir pozisyon olarak değil, varoluşsal bir deneyim olarak yaşar. İnançsızlık, ahlâkın çözülmesi ve Tanrı’sız bir dünyada yaşamanın ağırlığı, Dostoyevski’nin romanlarında insan ruhunu parçalar.
Dostoyevski için nihilizm, özgürleştirici değil; yıkıcıdır.
“Tanrı yoksa her şey mubahtır” cümlesi, onun dünyasında teorik bir iddia değil, etik bir kâbustur.
Nietzsche değerlerin yokluğunda yaratımı görürken,
Dostoyevski değerlerin yokluğunda suçu, deliliği ve çöküşü görür.
Ahlâk Meselesi: Yaratım mı, Çöküş mü?
Nietzsche’ye göre geleneksel ahlâk, zayıfların güçlüler üzerindeki intikamıdır. Merhamet, alçakgönüllülük ve itaat yüceltilir; güç, yaratıcılık ve bireysellik bastırılır. Nihilizm bu ahlâkın iflasını açığa çıkarır.
Dostoyevski ise ahlâkın Tanrı’dan koparıldığında keyfîleştiğini savunur. İnsan, kendini Tanrı’nın yerine koyduğunda sınırlarını kaybeder. Ahlâk, kişisel iradeye bırakıldığında, insan kendini Tanrı sanmaya başlar.
Bu yüzden Dostoyevski’nin nihilist karakterleri genellikle şunu düşünür:
“Ben yapabiliyorsam, neden yapmayayım?”
Nietzsche için bu soru bir meydan okuma olabilir.
Dostoyevski için ise ahlâkın çöküş anıdır.
Özgürlük Anlayışı
Nietzsche özgürlüğü, kendi değerlerini koyabilme cesareti olarak tanımlar. İnsan, dışsal otoritelerden kurtulmalı ve kendi yasasını kendisi yazmalıdır. Bu özgürlük, herkese göre değildir; güçlü olanlara aittir.
Dostoyevski’de özgürlük daha karanlıktır. İnsan özgürdür; evet. Ama bu özgürlük, onu korkunç seçimlerle baş başa bırakır. İnsan, özgürlüğünü kaldıramaz; bu yüzden otoriteye, Tanrı’ya ya da ideolojiye sığınır.
Dostoyevski için özgürlük, kutsal olduğu kadar tehlikelidir.
Tanrı Meselesi: Ölüm mü, Özlem mi?
Nietzsche Tanrı’nın ölümünü ilan eder. Bu ölüm, geri döndürülemezdir. Tanrı’nın yokluğu, insanı yaratıcı olmaya zorlar. Geri dönüş yoktur.
Dostoyevski’de Tanrı sürekli sorgulanır ama özlemle. Tanrı yokluğu bir boşluk değil, bir acıdır. Dostoyevski’nin karakterleri Tanrı’yla kavga eder; ama bu kavga bile bir ilişki biçimidir.
Nietzsche Tanrı’dan kopar.
Dostoyevski Tanrı’yla boğuşur.
İnsan Doğasına Bakış
Nietzsche insanı aşılması gereken bir varlık olarak görür. İnsan, geçici bir köprüdür. Nihilizm bu köprüyü yakar; ama Nietzsche’ye göre bu, yeni bir insan tipine geçiştir.
Dostoyevski insanı kırılgan, çelişkili ve acıya açık bir varlık olarak görür. İnsan, hem iyiye hem kötülüğe aynı anda yatkındır. Nihilizm bu çelişkiyi patlatır.
Nietzsche’nin hedefi üstinsan,
Dostoyevski’nin sahnesi insanın iç cehennemidir.
Nihilizmin Sonu Var mı?
Nietzsche nihilizmi aşmak ister. Yeni değerler, yeni anlamlar, yeni bir insan… Bu risklidir ama gereklidir.
Dostoyevski nihilizmi iyileştirmek ister. İnanç, merhamet ve sorumluluk olmadan insanın kendini yok edeceğini düşünür.
Bu yüzden Nietzsche ileriye bakar,
Dostoyevski derine iner.
Neden Birlikte Okunmalılar?
Çünkü biri tek başına okunduğunda eksik kalır.
- Sadece Nietzsche okursan:
İnsanı olduğundan güçlü sanabilirsin. - Sadece Dostoyevski okursan:
İnsanı umutsuzca kırılgan görebilirsin.
Birlikte okunduklarında ise şunu görürsün:
Nihilizm, hem bir tehdit hem de bir aynadır.
İnsan o aynaya bakmak zorundadır.
Sonuç: Aynı Sorunun İki Radikal Cevabı
Nietzsche ve Dostoyevski, nihilizmi savunmaz.
Onlar nihilizmi teşhis eder.
Biri “yarat” der.
Diğeri “dayan” der.
Modern insan ise ikisinin arasında durur:
- Ne Tanrı’ya tamamen dönebilir
- Ne de Tanrı’sızlığı kolayca taşıyabilir
Bu yüzden bu iki düşünür, bugün hâlâ bu kadar yakıcıdır.